fbpx

Ba loại câu hỏi tư duy

Tiếp theo bài về Nêu ý kiến cá nhân và bài cổ vũ việc Đặt câu hỏi (để yêu cầu), việc đặt câu hỏi tư duy là phần quan trọng cho việc thảo luận và nhìn nhận thế giới của người trẻ chúng ta. Mik sẽ dần dần giới thiệu những phần thú vị góp nhặt từ các cuốn sách của Richard Paul và Linda Elder. Đây là hai tác giả có đóng góp lớn cho phong trào tư duy phản biện. Ngoài ra, Mik cũng sẽ thi thoảng chèn thêm một số nội dung về tâm lý học học/điều khiển cảm xúc trong những chuỗi bài sau này để bổ trợ cho việc tư duy lí trí.

Questions are the key to productive thinking, deep learning, and effective living

The Art of Asking Essential Questions

  —————————————-

Có một vấn đề với người Việt chúng ta là không được hỏi và không biết hỏi. Biểu hiện rõ nhất là nếu các em bé đặt câu hỏi chất vấn sếp sẽ luôn bị gạt đi. Hoặc ví dụ khác là nếu nhân viên đặt câu hỏi sẽ bị cho là vặn vẹo. Chuỗi cửa hàng cắt tóc Mik ưa thích ở Hà Nội còn phát cho nhân viên bảng nội quy ghi rõ là nhân viên cấm được cãi lại cấp trên, như vậy bao gồm cả ”hỏi vặn”.

IMG_1559

Nói chung, việc bề tôi không được phép hoài nghi bề trên từ thời phong kiến đã chặn lại thói quen đặt câu hỏi của người trẻ Việt lớp này qua lớp khác. Hệ quả là gì? Là lớp trẻ chúng ta hay bị mắc vào nhiều cái áp dụng sai và khó tạo ra cải tiến so với thế hệ bố mẹ. Một ví dụ tiêu biểu mà bài lần trước có đề cập là việc ít có cô gái trẻ Việt Nam nào đã từng đặt câu hỏi như:

”tôi có cần sinh con đẻ cái?”, ”tại sao tôi phải cưới chồng?”, ”Tại sao phải cưới lúc này?”

Vì không có thói quen tư duy đặt câu hỏi bản chất, nên khi một người đặt câu hỏi này thì ngay lập tức bị … lên án, hoặc cho là … ”ngu”. Và nếu nhìn rộng ra thì chúng ta thấy trong xã hội hiện tại đa phần mọi người làm mọi việc từ đi học, đi làm, hôn nhân …. phần nhiều vì những lí do không theo đúng bản chất của việc đó, hoặc nếu không cũng vì … chả có lí do gì, cứ làm theo thôi. Sau đó chúng ta cứ ngẩn ngơ vì ”biến tướng, biến chất, tha hoá”. Cơ bản là sai ngay ở tư duy lúc bắt đầu rồi.

Cái sự thể của việc này dài từ ngàn năm nay rồi, và có lẽ khó có thể truy lùng là lỗi tại ai. Nhưng chúng ta có thể sửa từ ngay bây giờ bằng việc hiểu về tư duy đặt câu hỏi.

—————————-

Câu hỏi đầu tiên là ”Có những loại câu hỏi nào?”. Hai tác giả của cuốn The Art of Asking Essential Questions (Bản dịch Cẩm nang tư duy đặt câu hỏi bản chất đã phát hành ở Việt Nam) đã chia thành ba loại câu hỏi: câu hỏi Một thệ thống (One System Questions), câu hỏi Phi hệ thống (No System), và câu hỏi có Xung đột (Conflicting System Questions).

Điều này là rất quan trọng. Vì không phải câu hỏi nào cũng cần trả lời, và vì mỗi loại câu hỏi sẽ cần trả lời với một tư duy khác nhau.

IMG_1555.png

Nguồn: Cẩm nang tư duy đặt câu hỏi bản chất

Nếu không có những câu hỏi tư duy này, rất thường xuyên, chúng ta đi tranh cãi những vấn đề thuộc nhóm ”không thể đánh giá”, hoặc lại không cho phép cởi mở tranh luận những vấn đề ”phán đoán”, hoặc thay vì tìm hiểu tri thức bằng phương pháp thì lại đi phán đoán.

Quay trở lại với ví dụ ở trên. Việc đặt câu hỏi như ”Tôi có cần sinh con đẻ cái?” thường bị bố mẹ người Việt đặt ở nhóm câu hỏi Một hệ thống. Tức là nếu bạn đem câu hỏi này hỏi bố mẹ của bạn, họ sẽ đa phần trả lời dưới dạng một câu trả lời đúng đắn là ”Phải Có”. Những có thật là thế không? Có thật là tất cả mọi người phải sinh con?

Hãy xem định nghĩa Câu hỏi Một hệ thống: là những câu hỏi có một quy trình hay phương pháp đã được xác lập để tìm kiếm câu trả lời. Những câu hỏi này giải quyết bằng các sự kiện, bằng định nghĩa hoặc bằng cả hai, chủ yếu trong toán học, vật lý, sinh học… như: Nhiệt độ sôi của nước là bao nhiêu? Căn bậc hai của 4 là bao nhiêu? Loại bánh nào là biểu tượng của ngày tết cổ truyền?

Tiếp theo, những câu hỏi Phi hệ thống là những câu dựa trên sự ưu tiên chủ quan của con người. Ví dụ như Bạn thích đọc sách hay nghe nhạc?

Điều đáng sợ là chúng ta hay nhầm hai loại câu hỏi trên với nhau. Và vì vậy, việc lựa chọn sinh con là quyết định chủ quan của một người, nhưng nếu người đó chọn cách không sinh đẻ thì sẽ bị cho rằng trả lời sai. Và họ bị bắp ép đi vào nhóm Câu hỏi Một hệ thống. Tương tự, việc quyết định cưới xin cũng vậy, nếu có người lựa chọn chưa hoặc không lập gia đình sẽ được cho là sai lầm vì không theo đúng công thức chung. Ngoài ra, chính vì hay nhầm lẫn hai nhóm này, mà chúng ta hay có những việc cãi nhau vô nghĩa xem cái nào đẹp hơn, cái nào đáng yêu hơn. Tôi thấy tiêu biểu là cách các ông bố bà mẹ so sánh con cái và cách chúng ta tự so sánh mình với người khác. Cái gì ta thích (ưu tiên chủ quan), thì ta sẽ cho là nó hơn thôi, chứ không hẳn sử dụng tiêu chí hợp lí (quy trình đánh giá có phương pháp). Nếu phân biệt được điều này, có thể ta không cần mất thời gian tranh cãi và trả lời những câu hỏi mang tính ưu tiên chủ quan nữa.

Cuối cùng là nhóm Câu hỏi Xung đột. Đây là nhóm câu hỏi lập luận nhưng lại có nhiều hơn một câu trả lời thoả đáng. Ví dụ như chúng ta làm được gì để cải thiện việc số người nghiện lại đang tăng lên? Đây là nhóm câu hỏi cần sự phân tích, thảo luận và gặp nhiều ở lịch sử, triết học, kinh tế, xã hội học…

Một điều đáng sợ (cuối cùng của bài hôm nay) là chúng ta bị nhầm nhóm này với câu hỏi Phi hệ thống. Ví dụ như ”Có nên có luật cấm phá thai không?”, ”Có nên tước quyền làm cha mẹ khi họ bạo hành con cái không?”. Và nhiều người sẽ chặn lại bằng cách nói ”phá hay không là chuyện của tôi”, ”đánh con hay không là chuyện của tôi, tôi thích thì tôi làm, đây là con tôi, xung quanh không ai được can thiệp”. Theo bạn, việc trả lời như vậy có vấn đề ở đâu?

Bình luận

avatar
  Nhận thư báo  
Thông báo
Quay về đầu trang